Talat Tekin

(16.07.1927-28.11.2015)

 

Mehmet Ölmez

Dergimizin kurucusu, hocam M. Talat Tekin 28 Kasım 2015 günü aramızdan ayrıldı. 29 Kasım 2015 günü de Bodrum / Gündoğan’da defnedildi.

Talat Tekin-MezarCenazesine ailesinin yanı sıra komşuları, Bodrumlu eski öğrencisi Metin Soken, edebiyat öğretmeni emekli öğretim görevlisi Ali Şahin, TDK başkanı Prof. Dr. Mustafa S. Kaçalin, öğencileri Prof. Dr. Zühal Ölmez ile Prof. Dr. Mehmet Ölmez katıldılar.

Hayatı:

T. Tekin, 16 Temmuz 1927 tarihinde Gebze’ye bağlı Tavşancıl nahiyesinde doğ­muştur. Babası, Tavşancıl eşrafından Hamit Çavuş’un oğlu, Hereke Rüşdiyesi mezunlarından İsmail Tekin, annesi de aslen Nallıhanlı olup Tavşancıl’da uzun yıllar hocalık ve imamlık yapan İzzet Hoca’nın kızı Fatımatüzzehradır.

İlk öğrenimini Tavşancıl ilkokulununda yaptıktan sonra (1934-1939) orta ve lise öğrenimini sırasıyla Üsküdar Paşakapısı Ortaokulunda (1939-1942) ve Hay­darpaşa Lisesinde (1942-1945) tamamlar. Liseyi bitirdikten sonra öğrenimine bir yıl ara vermek zorunda kalır. Ertesi yıl, 1946 yılında Yüksek Öğretmen Okulu giriş sınavlarını kazanır ve yüksek öğrenimini İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde yapar (1946-1951).

Bakanlık emrinde iken 1954 Kasım döneminde Piyade Yedek Subay Oku­luna girer. Askerlik görevini yedek subay olarak 1955-56 yıllarında Kırk­lareli’nde yapar. Terhisinden sonra Bakanlıkça (kura ile!) Bitlis Lisesine atanır ve 1 Mayıs 1956’da göreve başlar. 1956 yılı Ağustos ayında evlenir, ve daha yirmi günlük evli iken eşiyle birlikte yeniden Bitlis’e, görevinin başına döner. Bitlis’te o yıl meslektaşı ve Yüksek Öğretmen Okulundan arkadaşı Ahmet Miskioğlu ile birlikte Yula (Eski Türkçe “ışık, meşale”) adıyla on beş günlük bir edebiyat gazetesi de yayımlarlar.

T Tekin - L Tugusseva - A Scerbak - M Olmez

1957 yılında terfi etmesi gerekirken terfi edilenler listesinde adını bulamaz. Bir telgrafla nedenini Bakanlığa sorduğunda gerekçenin “son üç yılda teftiş gör­memiş” olmasından kaynaklandığını öğrenir. Bunun üzerine Bakanlığa çektiği sert bir telgrafla öğretmenlikten istifa eder ve Türk Dil Kurumu’na girer. Dil Kurumu’nda dört yıl Doç.Dr. Samim Sinanoğlu’nun odasında “Gramer Uzmanı” olarak çalışır (1957-1961). Dil Kurumu’nda çalışırken bir yıl süre ile özel öğrenci olarak Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Rus Dili ve Edebiyatı Ensti­tüsü’ne devam ederek Şefika Ortaylı’dan Rusça dersleri alır.

27 Mayıs Darbesinden az önce Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde Prof. Dr. Hasan Eren’in açmış olduğu asistanlık sınavına başvurur. Devrimden sonra sınava gittiğinde Bölüm başkanı Prof. Dr. Kenan Akyüz, Prof. Dr. Hasan Eren’in 147’ler listesi ile açığa alınmış olunduğunu, ortada hoca olmayınca da asistan alamayacaklarını belirtir.

Bu arada Kurum’ca yayımlanan Sade Türkçe Kılavuzu’nu Dünya gazetesinde çıkan yazılarıyla eleştirir. Ankara’da yayımlanan Ulus ve

 Öncü gazetelerinde Türk Dil Kurumu’nun akademi statüsüne geçirilmesi, Atatürk’ün vasiyetinin de aslında böyle olduğu yolunda yazılar yazar. Bu arada Dünya, Ulus ve Öncü gazetelerindeki yazıları nedeniyle Disiplin Kurulu Başkanı şair Behçet Kemal Çağlar tarafından hakkında soruşturma açılır ve Kurum’daki görevine son verilir.

Kurum’daki görevine son verilince bir süre Georgetown Üniversitesinin An­kara bürosunda çalışır. Ressam Adnan Turani ile şair Tahsin Saraç’ın da çalıştığı bu büroda orduda okuma-yazma bilmeyen erler için kitaplar hazırlarlar.

M Olmez - Peter Zieme - T Tekin

Bu arada Los Angeles’taki California üniversitesinde görevli olan Prof. Dr. Andreas Tietze’nin yardımları ile bu üniversitenin Yakın Doğu Dilleri Bölü­mü’nde “Türk dili araştırma asistanı” olarak iş bulur ve 1961 yılı Ağustos ayında ABD’ye gider. Türkiye’den tanıdığı Prof.Dr. János Eckmann da aynı üniver­sitededir.  Tietze’nin çağrısıyla buraya gelen Eckmann’ın geliş sebebi ise, uzun yıllar hocalık yaptığı Türkiye’de kendisine profesör unvanının verilmeyişidir. T. Tekin orada hemen doktora programına yazılır ve Eckmann’ın öğrencisi olur. Bir yandan da Amerikalı dilbilimci Prof. Hojer’in derslerine devam eder. İki yıl sonra doktora yeterlik sınavını verir ve Bloomington’daki Indiana Üniversitesine gider. Orada Prof. Denis Sinor’un yönetimindeki Ural-Altay Dilleri Bölümü’nde iki yıl “Türk Dili okutmanı” olarak çalışır. Bu arada bir yandan Prof. John Krueger’dan Moğolca dersleri alır ve bir yandan da doktora tezini hazırlar.

1965 yılı Haziran ayında A Grammar of Orkhon Turkic adlı teziyle Ca­lifornia Üniversitesi’nden doktor unvanını alır. Daha tezini vermeden iş bulmak için birçok üniversiteye başvurur. Hatta hocası Prof. R. Rahmeti’ye de mektup yazarak İstanbul Üniversite’sinde  bir kadro bulup bulamayacağını sorar. Olumlu bir yanıt alamaz. Hatta bir ara Prof.Dr. O. Pritsak da kendisini Harvard’a çağı­rırsa da, bu göreve Pritsak’ın öğrencisi ve T. Tekin’in meslektaşı Şinasi Tekin atanır.

Bu dönemde Prof. Dr. Denis Sinor Bloomington’da kalıp Indiana Üniver­sitesinde kendisi ile birlikte çalışmayı önerir. Biraz düşündükten sonra California Üniversitesinden gelen öneriyi kabul edip Berkeley’e gider.

Berkeley’deki  California Üniversitesinde 1965-1972 yılları arasında Türk Dili ve Edebiyatı profesörü olarak görev yapar. Bu arada 1969-70 yılında “sabbatical” izni ile Türkiye’ye gelir ve bir yıl Hacettepe Üniversitesinde genel dilbilim dersleri verir. Türkiye’ye kesin dönüşü amaçladığından 1970 Kasımında yeniden İstanbul’a gelir ve ABD’de hazırladığı Ana Türkçede Aslî Uzun Ünlüler adlı teziyle doçentlik unvanını kazanır.  Jüri üyeleri bu çalışmadaki görüşlere katılmamakla, yani Ana Türkçede uzun ünlülerin bulunduğuna inanmamakla birlikte T. Tekin’in bilim adamlığına inamalarından dolayı oy birliğiyle kendi­sine ‘doçent’ unvanını verirler. 1972 güzünde Türkiye’ye dönerek Hacettepe Üniversitesinde göreve başlar. 1976’da Volga Bulgar Kitabeleri ve Volga Bulgarcası adlı teziyle “profesör” unvanını alır.

1977 yazında DAAD’den aldığı bir araştırma bursu ile (Batı) Almanya’ya gider ve Bonn Üniversitesi Orta Asya Enstitüsünde Türkoloji ve Altayistik konu­sunda çalışmalar yapar.

1981 Eylülünde “Japon Foundation for the Promotion of Science” vakfından aldığı dört aylık bir araştırma bursuyla Japonya’ya gider ve Tokyo’daki Asya-Afrika Dilleri ve Kültürleri Enstitüsünde Japonca üzerine araştırmalar yapar.

1982 yılında Hacettepe Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Dekanlığınca Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü başkanlığına getirilir.

1984’ten ve 1990’a kadar bu yeni Kurum’da, özellikle Türkçe Sözlük’ün yeni baskısında çalışır. Kendisinin daha önce sohbetlerinde belirttiğine göre sözlüğün maddebaşları ve açıklamaları ile fazla ilgisi olmayıp ağırlıklı olarak kökenbilim çalışmalarına katılmıştır.

T Tekin, Juten Oda, M Olmez

1991 yazında Tokyo’daki “Asya-Afrika Dilleri ve Kültürleri Enstitüsü”nün çağrılısı olarak dört aylığına Japonya’ya gider ve Türkbilimi konularında çalış­malarda bulunur.  Japonya dönüşünden sonra da 1982’den beri yaklaşık 10 yıl Bölüm Başkanı olarak görev yaptığı bölüm başkanlığının sona erdiğini öğrenir ve emekliliğine değin, 1994 yazına değin aynı bölümde çalışmaya devam eder. Emekliliğinden sonra da 1997 yılına değin lisansüstü ders ve tezlerini sürdürür. 1997’de İstanbul Yeditepe Üniversitesi’nde yeni kurulan bölüme katkıda bu­lunmak amcıyla İstanbul’a taşınır ve 2002’ye kadar aynı üniversitede çalışır.

2000 yılında yıllarca yayımını düşlediği gramer’inin Türkçe baskısı çıkar ve kısa sürede tükenir.

Gözetiminde hem Türk dili hem de Türk dilbilimi alanında doktora çalış­maları hazırlanmıştır. Doğrudan yetiştirdiği öğrencilerin yanı sıra makaleleri ve kitaplarıyla bütün Türkoloji öğrencilerinin hocası olmuş, A Grammar of Orkhon Turkic ile de Türkiye dışında en çok tanınan, okunan Türkiyeli dilci olmuştur.

Altay dilleri kuramından Divanü Lugati’t-Türk’teki şiirlere, Yenisey yazıt­larından Irk Bitig’e, Yunus Emre’den Fuzuli’ye Türkolojinin hemen hemen her alanında yazmış, orijinal görüşler ortaya koymuştur.

 

Kitapları

1. A Grammar of Orkhon Turkic, Indiana University Publications, Uralic and Altaic Series, Volume No. 69, Bloomington 1968. 419 s.,; “reprint” baskısı: 1997; [Türkçe yenilenmiş baskısı: Orhon Türkçesi Grameri Ankara 2000, 272 s., 2. ve 3. baskıları 2003.]

2. Ana Türkçede Aslî Uzun Ünlüler, Hacettepe Üniversitesi yayınları, Seri B, No 15, Ankara 1975. 278 s. [14. Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler, Ankara 1995, 192 s.]

3. Japanese and Turkish: Is Japanese Related to Turkish?, Ankara 1985. 90 s.

4. Tuna Bulgarları ve Dilleri, TDK: 530, Ankara 1987. 70 s. + 12°.

5. Orhon Yazıtları, TDK: 540, Ankara 1988. 200 s. + tıpkıbasımlar ve tablolar. [Yeni baskıları: 2006 ve sonrası]

6. Volga Bulgar Kitabeleri ve Volga Bulgarcası, TDK: 531, Ankara 1988. 212 s. + 91 resim.

7. XI. Yüzyıl Türk Şiiri. Divanü Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar, TDK: 541, Ankara 1989. XI+272 s.

8. Irk Bitig (The Book of Omens), Wiesbaden 1993, 133 s. [Irk Bitig. Eski Uygurca Fal Kitabı, Ankara 2004, 127 s.]

9. Hunların Dili, Doruk yayınevi. 33, Ankara 1993. 59 s.

10. Tunyukuk Yazıtı, Ankara 1994, 74 s. (4 levha ile).

11. Türkmence-Türkçe Sözlük,  Ankara 1995, 728 s. [M. Ölmez, E. Ceylan, Z. Ölmez, S. Eker ile birlikte].

12. Türk Dilleri/ Les Langues Turques, Ankara 1995, 150 s. [Türk Dilleri -Giriş- , İstanbul 1999, 200 s.; 2. baskı 2003; son baskı BilgeSu 2014].

13. Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk, İstanbul 1995, 128 s. [2. baskı 1998; 3. baskı 2003, runik harfli metinle birlikte 152 s.]

Yazılarının tam listesi için Türk Dilleri Araştırmaları 18 (2008): 11-34’e bakılabilir.

Ayrıca bk.: M. Ölmez, “Talat Tekin: Bir Ömre Sığan Türkoloji”, Toplumsal Tarih, sayı 265, Ocak 2016: 86-88.